Prawo Enshittification w praktyce: jak platformy niszczą Twój biznes?

Prawo Enshittification w praktyce: jak platformy niszczą Twój biznes?

Znasz to uczucie? Twoja firma od lat działa na Amazonie, Allegro, Uber Eats albo korzysta z zewnętrznego SaaS do obsługi klienta. Nagle platforma zmienia regulamin. Podnosi prowizję. Ogranicza dostęp do danych. Twoje wyniki lecą na łeb, a Ty nie masz żadnego odwołania.

To nie jest przypadek. To zjawisko nazwane przez Cory’ego Doctorowa enshittification – systematyczne pogarszanie jakości platformy, gdy ta zdobędzie dominującą pozycję. Jako praktyk IT widzę to na każdym kroku. W tym artykule pokażę, jak rozpoznać pierwsze symptomy i jak się przed nimi bronić.

Czym jest enshittification i dlaczego dotyczy każdej firmy?

Enshittification to proces, w którym platforma najpierw buduje lojalność użytkowników i dostawców, a potem – mając ich „w garści” – zaczyna wyciągać wartość kosztem jednej lub obu stron. W praktyce wygląda to tak:

1. Platforma przyciąga użytkowników niskimi cenami, darmowym dostępem, atrakcyjnymi warunkami.
2. Gdy baza klientów jest wystarczająco duża, platforma podnosi opłaty dla sprzedawców lub ogranicza im funkcjonalności.
3. Sprzedawcy są zmuszeni podnieść ceny lub odejść – ale jeśli nie mają alternatywy, zostają i tracą marżę.
4. Użytkownicy końcowi zaczynają płacić więcej lub dostają gorszą jakość, ale też nie mają łatwej drogi ucieczki.

Przykład? Amazon od lat zwiększa presję na sprzedawców – wymusza udział w programach reklamowych, ogranicza widoczność organiczną, a ostatnio wprowadził opłaty od zwrotów. Allegro z kolei zmusiło sprzedawców do korzystania z własnej platformy logistycznej (Allegro Smart), a potem podniosło prowizje. Każda platforma robi to samo – bo może.

Dlaczego enshittification to Twój problem?

Być może myślisz: „My nie jesteśmy uzależnieni od platform, mamy własny sklep internetowy”. Ale enshittification dotyka także firm korzystających z SaaS, narzędzi marketingowych czy systemów CRM. Jeśli Twoja baza klientów jest przechowywana w Salesforce, HubSpocie czy Shopify – to oni mają nad Tobą władzę.

Przykład z życia: Firma e-commerce przez lata budowała program lojalnościowy na platformie Kiwi. W 2023 roku Kiwi zmieniło model cenowy i podniosło opłaty o 300%. Firma nie mogła szybko przenieść danych – straciła miesiące pracy i pieniądze. To klasyczny przykład enshittification: najpierw dają Ci narzędzia za grosze, potem windują ceny, bo wiedzą, że jesteś uzależniony.

Jak rozpoznać, że platforma zaczyna Cię doić?

Symptomy są subtelne na początku. Oto trzy czerwone flagi:

1. Zmiany regulaminu bez realnej alternatywy – Platforma wprowadza nowe opłaty lub ograniczenia, a Ty nie masz innego wyjścia, jak zaakceptować. Przykład: nagle okazuje się, że aby mieć widoczność w wynikach wyszukiwania, musisz wykupić reklamę.

2. Utrata kontroli nad danymi – Nie możesz wyeksportować pełnej historii transakcji, listy klientów ani ich zachowań. Platforma trzyma Twoje dane jako zakładnika.

3. Wzrost kosztów bez wzrostu wartości – Prowizje rosną, ale platforma nie oferuje nowych funkcji. Albo wręcz przeciwnie – usuwa funkcje, które były darmowe.

Jeśli któryś z tych punktów Ci się skojarzył – masz już wstępny etap enshittification.

Strategie obrony: jak odzyskać kontrolę nad biznesem?

Nie ma jednej srebrnej kuli, ale są sprawdzone sposoby:

1. Dywersyfikacja kanałów sprzedaży – Nie stawiaj wszystkiego na jedną platformę. Jeśli 80% obrotu pochodzi z Allegro, masz problem. Buduj własny sklep (np. na WooCommerce lub Shopify), rozwijaj sprzedaż B2B, wykorzystuj newslettery. Im więcej kanałów, tym mniejsza zależność.

2. Open source i własna infrastruktura – Gdzie tylko możesz, używaj narzędzi open source. Zamiast zamkniętego CRM, Postgres i SuiteCRM. Zamiast Mailchimp, Mautic. Zamiast Shopify, WooCommerce. Oczywiście to wymaga większego zaangażowania technicznego, ale daje pełną kontrolę.

3. Buduj własną społeczność i bazę danych – Niezależnie od platformy, zbieraj dane kontaktowe klientów i buduj relację poza nią. Newslettery, grupy Facebookowe, Discord – wszystko, co sprawi, że klienci mają z Tobą bezpośredni kontakt, a nie tylko przez pośrednika.

4. Negocjuj i bądź gotowy do odejścia – Jeśli jesteś dużym graczem, masz siłę negocjacyjną. Nawet mniejsze firmy mogą negocjować warunki z platformami, pokazując, że są gotowe odejść. Przykład: jedna z firm e-commerce poinformowała Amazon, że przenosi się na własną platformę, jeśli nie dostanie lepszych warunków. Amazon obniżył prowizję o 15%.

Case study: Jak firma odzyskała kontrolę po zmianie polityki SaaS

Opowiem o anonimowym kliencie – średniej wielkości sklepie e-commerce z branży modowej. Przez 3 lata korzystali z zewnętrznego systemu do personalizacji rekomendacji (SaaS). System działał świetnie, ale po dwóch latach firma zmieniła model na subskrypcję z limitem zapytań. Koszty wzrosły o 250%.

Klient postanowił działać. Zamiast płacić, zbudowali własny system rekomendacji oparty na open source (Apache Mahout) i własnej infrastrukturze. Zatrudnili jednego programistę na 3 miesiące. Efekt? Obniżka kosztów o 60% i pełna kontrola nad algorytmami. Dodatkowo mogli dostosować rekomendacje do własnych potrzeb, co zwiększyło konwersję o 12%.

Kluczowe: mieli odwagę przenieść się na własną infrastrukturę, mimo że początkowo wydawało się to ryzykowne.

Przyszłość: czy enshittification jest nieuniknione?

Niestety, natura kapitalizmu platformowego sprawia, że enshittification jest silnie wpisane w model biznesowy. Ale to nie znaczy, że musisz być bierną ofiarą. Świadomość mechanizmu to pierwszy krok do obrony.

Moja rada: przewiduj, że każda platforma, na której polegasz, prędzej czy później Cię wykorzysta. Dlatego buduj swoją niezależność już dziś. Inwestuj w otwarte standardy, własne dane i bezpośrednie relacje z klientami.

JurskiTech pomaga firmom odzyskać kontrolę nad technologią – wdrażamy rozwiązania open source, projektujemy architekturę odporną na zmiany platform i optymalizujemy koszty. Jeśli czujesz, że Twoja firma jest zakładnikiem platformy, porozmawiajmy.

Podsumowanie

• Enshittification to proces, w którym platforma systematycznie pogarsza swoją jakość, aby wyciągnąć więcej pieniędzy od użytkowników i dostawców.
• Dotyczy nie tylko marketplace’ów, ale także SaaS, CRM i narzędzi marketingowych.
• Obroną jest dywersyfikacja, open source, własne dane i gotowość do odejścia.
• Przykład z życia pokazuje, że budowa własnego systemu może być tańsza i skuteczniejsza niż płacenie rosnących opłat.

Następnym razem, gdy platforma zmieni regulamin, nie panikuj – działaj strategicznie.